Dialekty języka francuskiego na całym świecie

Francuski to język romański, który wyewoluował z łaciny używanej w rzymskiej Galii, pod wpływem języków galijskiego (celtyckiego) i frankijskiego (germańskiego) wczesnej Francji. Jako odrębny język ukształtował się w średniowieczu (starofrancuski i średniofrancuski), a standaryzacji uległ zwłaszcza wokół dialektu paryskiego. Język francuski został później wyniesiony na światową scenę poprzez kolonizację. Od 17 do 20 wieku Francja (a w mniejszym stopniu Belgia) zakładała kolonie w Amerykach, Afryce, Azji i na Pacyfiku, wprowadzając francuski na rozległe nowe terytoria. Dziś francuski jest językiem urzędowym w 26 krajach i jest używany w pewnym zakresie w ponad 50 krajach. Z około 300+ milionami mówiących na całym świecie francuski rozwinął dialekty regionalne i odmiany na każdym kontynencie – każda ukształtowana przez lokalną historię i wpływy. W tym wpisie na blogu odbywamy dogłębną podróż po głównych dialektach francuskich na świecie, badając, jak francuski w każdym regionie ma swój własny charakter, historię i osobliwości (z jasnymi przykładami po drodze).
(Uwaga: Skupiamy się tutaj na odmianach języka francuskiego używanych na świecie, a nie na odrębnych językach kreolskich opartych na francuskim, takich jak kreolski haitański. Każdy z poniższych dialektów jest wzajemnie zrozumiały ze standardowym francuskim, ale ma unikalne cechy.)*
Francuski metropolitalny (🇫🇷 francuski z Francji)
Historia i status: We Francji „francuski metropolitalny” – zasadniczo francuski z Francji – jest uważany za standardową formę języka. Nazywany także paryskim lub heksagonalnym francuskim, zyskał prestiż dzięki politycznej i kulturowej dominacji Paryża. Już w 17 wieku instytucje takie jak Académie française (założona w 1635) regulowały francuski we Francji, promując standardową formę literacką (opartą na dialekcie regionu paryskiego), która rozprzestrzeniła się poprzez edukację, media i administrację. Dziś Frankofoni we Francji generalnie używają tego standardowego paryskiego francuskiego, choć istnieją akcenty regionalne. (We Francji istnieją również starsze języki regionalne/dialekty – np. oksytański, bretoński – ale są to odrębne języki; tutaj mówimy o samym języku francuskim w jego formach regionalnych.)
Charakterystyka: Francuski metropolitalny jest często uważany za punkt odniesienia dla innych dialektów. Jego wymowa jest tym, z czym większość uczących się spotyka się najpierw. Jedną z godnych uwagi cech współczesnego potocznego francuskiego z Francji jest tendencja do pomijania „ne” w zdaniach przeczących (np. Je ne sais pas → Je sais pas), uproszczenie słyszane w codziennej mowie. Francuski metropolitalny ma tendencję do wymawiania głoski „r” jako frykatywnej języczkowej [ʁ] (w gardle), w przeciwieństwie do niektórych innych regionów, które wymawiają r jako drżące lub toczące. Słownictwo i gramatyka są w dużej mierze ustandaryzowane w całym kraju, choć istnieją pewne terminy regionalne i podział akcentowy północ–południe. Na przykład w południowej Francji (akcent meridional) intonacja i niektóre samogłoski różnią się nieco – mówiący z południa mają tendencję do wymawiania samogłosek takich jak é i è wyraźnie i zachowują starsze wymowy samogłosek nosowych. Ogólnie jednak różnice w obrębie francuskiego metropolitalnego/francuskiego z Francji są niewielkie w porównaniu z różnicami między dialektami globalnymi. To dialekt nauczany w większości podręczników do francuskiego, a zatem służy jako punkt wyjścia w tej podróży po światowych dialektach francuskiego.
(Ciekawostka: Do niedawna Francja powoli feminizowała nazwy zawodów. Słowa takie jak professeure czy ingénieure (dla kobiety profesor lub inżynier) były długo uważane we Francji za niepoprawne, choć Quebec używał ich od dziesięcioleci – Académie française zaakceptowała takie formy żeńskie dopiero w 2019!).
Francuski kanadyjski (🇨🇦 francuski z Quebecu)
Historia: Francuski w Kanadzie sięga czasów założenia Nowej Francji w 17 wieku. Koloniści z Francji (zwłaszcza z regionu paryskiego i zachodniego wybrzeża) osiedlili się w Quebecu i Akadii. Odcięci od Europy po podboju brytyjskim (1760), francuski quebecki rozwijał się w względnej izolacji, zachowując niektóre starsze cechy francuskiego. Wchłonął również wpływy z angielskiego (ze względu na bliskość anglofońskiej Kanady/USA) oraz z języków rdzennych Pierwszych Narodów. Dziś około 7 milionów ludzi w Quebecu mówi po francusku, a jest to dominujący język prowincji – francuski québécois to spójny system z własnymi nieformalnymi normami, choć formalny pisany francuski w Kanadzie pozostaje bardzo bliski standardowi Francji. Polityka językowa Quebecu (poprzez Office québécois de la langue française) promuje francuski, a nawet wzbogaciła go o unikalne terminy, aby przeciwstawić się wpływom angielskiego.
Różnice i przykłady: Francuski kanadyjski jest w pełni wzajemnie zrozumiały z francuskim europejskim, ale z pewnością ma swój własny charakter. Godne uwagi cechy to:
-
Wymowa: Francuski quebecki ma wyraźny akcent. Dźwięk „tu, du” staje się [ts]/[dz] – na przykład tu (ty) może brzmieć jak „tsu”, a dieu (Bóg) jak „dzzyeu”. Wielu mówiących w Quebecu wciąż rozróżnia pewne dźwięki samogłoskowe, które we Francji się połączyły. Na przykład â w pâte versus patte (pasta vs. łapa) jest dłuższe w Quebecu – zachowując 17-wieczną francuską różnicę. Samogłoski nosowe mogą brzmieć bardziej nosowo niż we Francji. Wszystko to nadaje francuskiemu quebeckiemu rozpoznawalny nosowy zaśpiew dla francuskich uszu.
-
Gramatyka: Nieformalny francuski quebecki często opuszcza „ne” w przeczeniach (podobnie jak we Francji). Unikalną kanadyjską konstrukcją jest użycie „-tu” jako nieformalnego znacznika pytania. Przykład: T’as fini ? (Skończyłeś?) może być zapytane jako T’as-tu fini?. To -tu nie oznacza tutaj „ty”, to tylko znacznik pytania w mowie potocznej. Ponadto francuski quebecki ma tendencję do używania „on” w znaczeniu my i ma pewne archaizmy (np. używanie à z niektórymi czasownikami, gdzie Francja może tego nie robić). Ale składniowo nie różni się drastycznie od standardowego francuskiego.
-
Słownictwo: To tutaj francuski kanadyjski naprawdę się wyróżnia. Istnieje wiele québécismes (słów lub wyrażeń unikalnych dla Quebecu lub Kanady). Na przykład un chum oznacza „przyjaciela/chłopaka” w Quebecu (gdzie Francja powiedziałaby copain). Un char w Quebecu to popularne słowo oznaczające „samochód” (podczas gdy char we Francji oznacza czołg!). Magasiner oznacza „iść na zakupy” (standardowy francuski: faire des courses). Sklepik na rogu jest czule nazywany un dépanneur w Quebecu (we Francji dépanneur oznacza mechanika). Nawet przekleństwa się różnią: Quebec ma słynne sacres – przekleństwa wywodzące się z terminów religijnych – jak tabarnak!, które są mniej powszechne we Francji. Nie wszystkie różnice to nowe słowa; niektóre to przesunięcia semantyczne. Na przykład blonde w Quebecu to dziewczyna (niezależnie od koloru włosów!).
-
Starsze użycia: Francuski kanadyjski zachował niektóre użycia, które współczesna Francja zmieniła. Jednym dobrze znanym przypadkiem są nazwy posiłków. W Quebecu (a także w francuskim belgijskim i szwajcarskim) słowo déjeuner wciąż oznacza śniadanie (dosłownie „przerwać post”), a dîner oznacza lunch, souper oznacza kolację. We Francji dzisiaj petit déjeuner to śniadanie, a dîner to kolacja. Więc jeśli paryżanin zostanie zaproszony na souper, może być zaskoczony, ponieważ we Francji souper to staromodny termin zwykle oznaczający posiłek po północy!. Ta różnica sięga francuskiego użycia sprzed 18 wieku, które Kanada zachowała. Podobnie liczby w francuskim kanadyjskim generalnie podążają za systemem francuskim (paryskim) (więc 70 to soixante-dix), ale historycznie niektóre regiony w Kanadzie używały septante i octante – te starsze formy są obecnie w Quebecu w dużej mierze archaiczne, choć quatre-vingt-dix (90) jest czasami wymawiane jako nonante przez niektórych starszych mówców, zgodnie z użyciem belgijskim.
Ogólnie rzecz biorąc, francuski z Quebecu/Kanady jest bogaty i ekspresyjny. Pomimo różnic Francuz z Francji i mieszkaniec Montrealu mogą się zrozumieć przy odrobinie dobrej woli (i może kilku chichotach z powodu doboru słów drugiej strony). Jako przykład wzajemnego zamieszania: francuski turysta słysząc „J’ai cancellé mon appointment au docteur” może być zdezorientowany – oznacza to „odwołałem wizytę u lekarza” (francuski z Quebecu swobodnie integruje terminy pochodzenia angielskiego, takie jak canceller zamiast annuler, a appointment jest używane obok francuskiego rendez-vous w mowie nieformalnej). Z kolei Quebecczyk w Paryżu może uznać za dziwne usłyszenie weekend lub parking (Francja używa wielu zapożyczeń angielskich, których Quebec stara się unikać na rzecz francuskich terminów, takich jak fin de semaine i stationnement). Takie różnice są częścią uroku globalnej różnorodności języka francuskiego.
Francuski belgijski (🇧🇪 Francuski belgijski)
Historia i kontekst: Francuski belgijski to odmiana języka francuskiego używana w francuskojęzycznych regionach Belgii (głównie Walonia i obszar stołeczny Brukseli). Francuski był używany w tym regionie od stuleci, początkowo jako język prestiżowy obok lokalnych dialektów romańskich, takich jak waloński. Po uzyskaniu przez Belgię niepodległości (1830) z francuskim jako językiem urzędowym elity rządzącej, francuski rozprzestrzenił się na ogólną populację Walonii i Brukseli. Dziś około 40% Belgów mówi po francusku jako języku ojczystym (reszta mówi głównie po niderlandzku/flamandzku, z niewielką mniejszością niemieckojęzyczną). Francuski belgijski jest bardzo bliski francuskiemu z Francji, zwłaszcza w rejestrze formalnym, ale ma pewne zauważalne odrębności. To nie jest odrębny język – tylko regionalny wariant francuskiego wzbogacony o wyjątkową kulturę Belgii (w tym wpływy z niderlandzkiego i dialektów walońskich).
Różnice i godne uwagi cechy: Jeśli podróżujesz z Paryża do Brukseli, nie będziesz mieć większych trudności w komunikacji – ale możesz zauważyć kilka różnic w użyciu:
-
Liczebniki: Jednym z najsłynniejszych belgicyzmów jest system liczebników. Belgowie mówią septante na 70 i nonante na 90, zamiast francuskich soixante-dix („60-10”) i quatre-vingt-dix („4×20-10”). Te logiczne formy (septante, nonante) były faktycznie używane we francuskim kilka wieków temu, ale wymarły we Francji do 17 wieku. Belgia (i Szwajcaria) je zachowały. Jednak dla 80, francuski belgijski nadal używa quatre-vingts („80”) – nie używa huitante (w przeciwieństwie do francuskiego szwajcarskiego w niektórych regionach). Tylko w niektórych dialektach wokół Brukseli można usłyszeć octante, ale to rzadkość.
-
Posiłki i terminy codzienne: Jak wspomniano wcześniej, francuski belgijski zachowuje stare nazwy posiłków podobnie jak Quebec: déjeuner (śniadanie), dîner (lunch), souper (kolacja). Belg zapraszający cię na dîner w południe nie jest zdezorientowany – to po prostu słowo znaczy coś innego w Belgii niż we Francji. Terminy te są zgodne z etymologią („dine” pierwotnie oznaczało jeść w południe).
-
Słownictwo (belgicyzmy): Istnieje wiele drobnych różnic leksykalnych zwanych belgicismes. Oto kilka przykładów: Długopis w standardowym francuskim to stylo-bille, ale Belgowie często mówią un bic (od marki Bic – we Francji bic jest rozumiane, ale uważane za nieformalne). Telefon komórkowy w francuskim belgijskim i szwajcarskim może być GSM (od Global System for Mobile), podczas gdy Francja obecnie mówi portable. Istnieją urocze słowa pod wpływem walońskiego, takie jak une drache na ulewny deszcz (nieużywane we Francji). S’il vous plaît jest używane w Belgii przy podawaniu czegoś komuś, aby znaczyć „proszę, weź to”. Może to zaskoczyć paryżanina, ponieważ we Francji s’il vous plaît oznacza tylko „proszę” (jako prośbę), a nie „proszę bardzo” – belgijskie użycie jest bezpośrednią kalką z niderlandzkiego „alstublieft” (które służy obu znaczeniom). Inny przykład: Belgowie często mówią une farde na segregator/teczkę, podczas gdy Francja powiedziałaby classeur. A jeśli Belg wykrzyknie „Je sais bien”, może to oznaczać „Wiem, prawda!” (wyrażając zgodę), niuans mniej powszechny we Francji (gdzie je sais bien zwykle oznacza po prostu „wiem”).
-
Wpływ niderlandzkiego/niemieckiego: W dwujęzycznym środowisku Belgii wkradły się pewne wpływy niderlandzkie. Na przykład Belg może powiedzieć Ça me goûte, aby znaczyć „lubię to (jedzenie)” – dosłownie „to smakuje mi” – co jest kalką niderlandzkiego dat smaakt me. W standardowym francuskim powiedziałoby się ça me plaît. Belgijski francuski używa także une fois dla emfazy w mowie potocznej (stereotypem jest kończenie zdań …une fois bez prawdziwego powodu, po prostu jako cząstka dyskursu – np. Viens ici une fois w przybliżeniu „chodź tu na chwilę”), co odzwierciedla flamandzkie użycie. Gramatycznie można usłyszeć konstrukcje takie jak Tu viens avec? (dosłownie „Przychodzisz z?” znaczące „Idziesz z nami?”), gdzie standardowy francuski wymagałby dopełnienia (Tu viens avec nous?) – to również jest pod wpływem niderlandzkiego sposobu mówienia.
-
Wymowa: Akcent francuski w Belgii jest ogólnie podobny do północnej Francji, ale niektórzy mówcy mają bardziej "drżące r" (drżące dziąsłowe) lub wysunięty dźwięk "ch" z powodu starszego lokalnego akcentu lub wpływu niderlandzkiego. Inna mała osobliwość: starsi belgijscy mówcy mogą wymawiać W jako /w/ (podwójne u) w niektórych słowach, gdzie Francja używa /v/. Ale ogólnie rzecz biorąc, różnice w wymowie są subtelne. W niektórych regionach istnieje tendencja do wymawiania
<ei>i<ij>w zapożyczeniach inaczej (jak paic detergent wymawiany "peick"). Ogólnie rzecz biorąc, jeśli znasz standardowy francuski, belgijski francuski będzie brzmiał bardzo znajomo – po prostu z kilkoma nowymi słowami do nauczenia.
Belgia ma również regionalne warianty dialektu francuskiego – np. w Brukseli francuski ma wiele unikalnych wyrażeń z powodu wielojęzycznej historii miasta. I pamiętaj, że Belgia jest także domem dla walońskiego, odrębnego, ale spokrewnionego języka romańskiego, który dostarczył słowa do belgijskiego francuskiego. Na przykład baraki/barakî (slang na osobę z niższej klasy, podobnie jak „chav”) pochodzi z walońskiego. Ale sam waloński nie jest wzajemnie zrozumiały z francuskim; większość Walończyków dzisiaj mówi po francusku jako swoim codziennym językiem, z tylko odrobiną walońskiego.
Szwajcarski francuski (🇨🇭 Szwajcarski francuski)
Historia i kontekst: Szwajcarski francuski jest używany w zachodniej części Szwajcarii, obszarze znanym jako Romandia (la Suisse romande). Francuski współistniał w Szwajcarii obok niemieckiego i włoskiego przez wieki. Konfederacja Szwajcarska uczyniła francuski jednym ze swoich języków oficjalnych w 1848, ale francuski był obecny nawet wcześniej, stopniowo rozszerzając się kosztem lokalnych dialektów franko-prowansalskich. Dziś około 2 miliona Szwajcarów (około 25% populacji Szwajcarii) to rodzimi użytkownicy francuskiego, a miasta takie jak Genewa, Lozanna i Neuchâtel są francuskojęzyczne. Kulturowo Romandia ma własną tożsamość, ale jest bardzo częścią świata frankofońskiego. Szwajcarski francuski jest niezwykle bliski standardowemu francuskiemu, z tylko kilkoma różnicami w słownictwie, wymowie i intonacji. Szwajcar z Genewy i paryżanin rozumieją się łatwo – różnice są często opisywane jako „drobne i głównie leksykalne”. Mimo to istnieją pewne interesujące szwajcarskie zwroty w francuskim.
Różnice i cechy:
-
System liczbowy: Podobnie jak Belgia, Szwajcaria używa systemu o podstawie 10 dla 70, 80, 90 po francusku. Więc usłyszysz septante (70) i nonante (90) powszechnie w szwajcarskim francuskim. Dla 80, termin zależy od kantonu: w niektórych miejscach mówią huitante (80), w innych (jak Genewa) mogą nadal używać quatre-vingts. (Słowo octante wyszło z użycia.) Używanie soixante-dix lub quatre-vingt-dix w Szwajcarii oznaczy cię jako obcokrajowca – Szwajcarzy konsekwentnie preferują septante i nonante. Ta logiczna numeracja jest zgodna z tym, jak mówisz 40, 50, 60 (bez dziwnej matematyki!).
-
Słownictwo: Francuski szwajcarski ma własny zestaw terminów regionalnych, często nazywanych helwetyzmami. Wiele z nich jest wspólnych z francuskim belgijskim (jak nazwy posiłków déjeuner/dîner/souper na trzy posiłki). Inny przykład: szwajcarskie słowo na telefon komórkowy to słynne natel (słowo wywodzące się od starej nazwy marki), podczas gdy standardowy francuski preferuje téléphone portable. Rondo (skrzyżowanie o ruchu okrężnym) to często giratoire w szwajcarskim francuskim (Francja mówi rond-point). Długopis może być un stylo, ale Szwajcar może też powiedzieć nieformalnie un bic (jak Belgowie). Szwajcarzy używają też bienvenu w znaczeniu „nie ma za co” (w odpowiedzi na podziękowanie) częściej niż de rien, co jest bezpośrednim kalkiem z niemieckiego „bitte” (to użycie słychać także w Kanadzie). A jeśli zostaniesz zaproszony na szwajcarskie fondue, gospodarz może powiedzieć "Moi, je vous dis bon appetit et bonnard!" – tutaj bonnard oznacza „świetny/pyszny” (szwajcarskie słowo slangowe na „dobry” lub bien).
-
Wymowa i akcent: Akcent francuski szwajcarski jest często postrzegany jako wolniejszy i bardziej melodyjny. Badania wykazały, że osoby mówiące szwajcarskim francuskim mogą mówić nieco wolniej (niektórzy twierdzą, że o ~15% wolniej) niż paryżanie. Istnieje również różnica rytmiczna: francuski szwajcarski ma tendencję do akcentowania przedostatniej sylaby słowa lub frazy, bardziej niż ostatniej. Na przykład „bonjour” może brzmieć jak BON-jour zamiast bon-JOUR, a „salut” jak SA-lut zamiast sa-LUT. Nadaje to szwajcarskiemu francuskiemu lekką „śpiewną” intonację dla francuskich uszu. Ponadto niektórzy Szwajcarzy, zwłaszcza na obszarach wiejskich, mają bardziej wyraźne R (nieco drżące lub cięższy dźwięk języczkowy) niż standardowy francuski. Ale ogólnie różnice w wymowie nie są duże.
-
Gramatyka: W dużej mierze taka sama jak we Francji. Jedna mała osobliwość: w mówionym szwajcarskim francuskim ludzie czasami używają „y” w miejscach, gdzie Francja by nie użyła. Na przykład zamiast Il l’a fait (on to zrobił), Szwajcar może powiedzieć Il y a fait lub użyć y do zastąpienia dopełnień bliższych: Tu prends le train? – Oui, je m’y prends. (To jest nieco nieformalne i nieścisłe gramatycznie, ale zauważalny nawyk odnotowany przez językoznawców.) Ponadto francuski szwajcarski, podobnie jak belgijski i kanadyjski, jest ogólnie bardziej formalny w niektórych rejestrach – np. częściej używa się vous (formalne „ty”); Szwajcarzy są znani z form grzecznościowych.
Podsumowując, francuski szwajcarski to „francuski z twistem” – tak podobny do francuskiego z Francji, że tylko kilka słów lub lekki akcent go zdradza. Jeśli potrafisz z łatwością powiedzieć septante i nonante, wtopisz się w tłum w Genewie czy Lozannie. I tak, szwajcarskie dzieci oglądają neufante-neuf te same Dalmatyńczyki, a nie quatre-vingt-dix-neuf!
Francuski senegalski (🇸🇳 Senegal)
Historia i użycie: Francuski przybył do Senegalu (Afryka Zachodnia) w 19 wieku poprzez kolonizację. Senegal był kluczową kolonią francuską (Dakar był stolicą Francuskiej Afryki Zachodniej), a po uzyskaniu niepodległości (1960) Senegal zachował francuski jako język urzędowy. Dziś francuski pozostaje oficjalnym językiem administracji i edukacji Senegalu. Jednak zazwyczaj jest to drugi język – większość Senegalczyków dorasta, mówiąc językami tubylczymi (takimi jak wolof, pulaar, serer itp.) i uczy się francuskiego w szkole. Senegal jest właściwie jednym z największych krajów frankofońskich w Afryce, z szacunkowo 5+ milionami osób mówiących po francusku (około 30% populacji mówi nim płynnie). Co ważne, francuski w Senegalu współistnieje z wolof, lingua franca, którym mówi większość; rezultatem jest żywy miejski francuski, na który wpływ ma wolof.
Cechy: Francuski senegalski jest uważany za jedną ze standardowych form „afrykańskiego francuskiego” w Afryce Zachodniej. Jest ogólnie bardzo wyraźny i artykułowany. Wielu mówi, że Senegalczycy mówią po francusku nieco wolniej i bardziej świadomie niż Europejczycy, co może być pomocne w zrozumieniu. Wymowa jest zwykle bliska paryskiemu francuskiemu, choć pod wpływem fonologii języków lokalnych (na przykład mówiący mogą lekko rolować „r” lub wymawiać niektóre samogłoski z afrykańskim tonem). Wspólne cechy afrykańskiego francuskiego, w tym w Senegalu, to używanie dziąsłowego drżącego R (rolowane r) bardziej niż paryskiego gardłowego R, oraz niektóre wzorce intonacyjne odzwierciedlające języki ojczyste.
Jednym z godnych uwagi zjawisk jest code-switching: wykształceni Senegalczycy często w nieformalnej rozmowie mieszają wolof i francuski. W istocie pewnego rodzaju „skreolizowany” miejski francuski znany jako Franlof (francuski + wolof) został zaobserwowany przez językoznawców już w latach 1960 w Dakarze. Na przykład mieszkaniec Dakaru może rozpocząć zdanie po francusku i zakończyć je zwrotem w wolof lub odwrotnie. Niektóre słowa wolof stały się częścią lokalnego francuskiego. Często cytowanym wolofizmem jest „Y’en a marre” (co właściwie po francusku znaczy „mieć dość”, ale stało się sloganem i nazwą ruchu – pokazując, jak francuski idiom może rezonować lokalnie). Inny przykład: jaay-fondé (dosłownie „sprzedawać orzeszki ziemne” w wolof) jest używane humorystycznie w senegalskim francuskim na określenie handlowania lub pracy dorywczej.
Słownictwo i idiomy: Standardowe francuskie słownictwo jest rozumiane i używane, ale istnieją unikalne wyrażenia idiomatyczne. Uroczy przykład: w Senegalu można uprzejmie zapytać kobietę „C’est madame ou bien mademoiselle ?” – dosłownie „Czy to madame, czy raczej mademoiselle?” – aby dowiedzieć się, czy jest mężatką. To pytanie (w zasadzie pytające o panią lub pannę) nie jest czymś, co usłyszysz we Francji (gdzie mademoiselle zostało wycofane z oficjalnego użycia), ale w Senegalu to powszechny uprzejmy zwrot. Innym codziennym zjawiskiem jest używanie arabskiego „inshallah” (znaczącego „jeśli Bóg pozwoli”) wplecionego we francuską rozmowę – co odzwierciedla przeważająco muzułmańską kulturę. Ktoś może więc powiedzieć: On se voit demain, inshallah („Zobaczymy się jutro, jeśli Bóg pozwoli”). Takie wielojęzyczne bogactwo jest typowe dla Senegalu.
W kontekstach formalnych – rząd, media, edukacja – senegalski francuski trzyma się blisko międzynarodowego standardu francuskiego. Prezenterzy w Dakarze mówią francuskim, który paryżanin uznałby za całkiem standardowy (być może z lekkim akcentem). To w nieformalnej mowie błyszczy lokalny koloryt. Co ważne, Senegal był centrum afrykańskiej literatury frankofońskiej – pisarze tacy jak Léopold Sédar Senghor i Mariama Bâ pisali wysokim literackim francuskim, czasami wplatając afrykańskie przysłowia lub obrazy, ale wciąż bardzo po francusku. Ilustruje to, jak Senegalczycy uczynili francuski swoim własnym, używając go jako nośnika swojej kultury.
Podsumowując, jeśli mówisz po francusku, możesz łatwo poruszać się po Senegalu – i prawdopodobnie oczaruje cię senegalski akcent i gościnność, z jaką używają tego języka. Bądź tylko gotów odpowiedzieć, gdy zapytają, czy jesteś madame ou mademoiselle 😉.
Francuski z Wybrzeża Kości Słoniowej (🇨🇮 Wybrzeże Kości Słoniowej)
Historia: W Côte d’Ivoire (Wybrzeże Kości Słoniowej) francuski ma podobne kolonialne pochodzenie. Kraj był francuską kolonią do 1960, a francuski jest nadal językiem oficjalnym i lingua franca wśród jego 25 milionów mieszkańców. Wybrzeże Kości Słoniowej to mozaika ponad 70 grup etnicznych i języków, więc francuski służy jako jednoczące medium w rządzie, mediach i edukacji. Abidżan, największe miasto, jest jednym z największych miast francuskojęzycznych na świecie (w czasach świetności często nazywane „Paryżem Afryki Zachodniej”). W istocie, w ostatnich latach populacja metropolii Abidżanu liczy 5+ milionów ludzi, którzy codziennie używają francuskiego, co czyni francuski z Wybrzeża Kości Słoniowej bardzo wpływowym.
Odmiany w obrębie Wybrzeża Kości Słoniowej: Fascynujące jest to, że w Wybrzeżu Kości Słoniowej współistnieje wiele poziomów francuskiego. Językoznawcy zwykle wyróżniają: (1) formalny lub wykształcony francuski z Wybrzeża Kości Słoniowej – zasadniczo standardowy francuski z subtelnym lokalnym akcentem, używany przez tych, którzy ukończyli edukację po francusku; (2) nieformalny „français populaire” – uliczny francuski z pewnymi uproszczeniami gramatycznymi i iworyjskimi naleciałościami; oraz (3) Nouchi, tętniący życiem slang oparty na francuskim, który powstał na ulicach Abidżanu. Nouchi to wysoce kreatywny argot mieszający francuski ze słowami z lokalnych języków, a nawet z angielskiego. Narodził się wśród młodzieży miejskiej i był kiedyś stygmatyzowany, ale dziś jest dość mainstreamowy w iworyjskiej kulturze popularnej i muzyce. W istocie słowa z Nouchi czasami wkraczają nawet do przemówień polityków lub telewizji państwowej! (Na przykład enjailler oznaczające „ekscytować/cieszyć się” – od angielskiego „enjoy” – zaczęło się jako Nouchi, a nawet prezydent Wybrzeża Kości Słoniowej użył go w formalnym przemówieniu w 2013: „Président, nous sommes enjaillés de toi” oznaczające „Panie Prezydencie, jesteśmy tobą zachwyceni”.)
Cechy językowe: W wykształconym języku francuskim Wybrzeża Kości Słoniowej gramatyka jest zasadniczo standardowa. Można jednak zauważyć wyraźny akcent. Niektóre cechy opisywane w języku francuskim Abidżanu obejmują: francuskie „j” (dźwięk [ʒ]) bywa wymawiane bardziej jak „z” lub dźwięk dy – więc je („ja”) może brzmieć jak ze lub dye. Ponadto niektóre zbitki spółgłoskowe, trudne dla mówiących z Wybrzeża Kości Słoniowej (ponieważ wiele języków lokalnych ma prostszą strukturę sylab), ulegają uproszczeniu. Klasycznym przykładem jest parce que („ponieważ”). W standardowym francuskim to /paʁs.kə/, gdzie występują trzy spółgłoski pod rząd [rs(k)]. W języku francuskim Wybrzeża Kości Słoniowej często staje się to "paske", a nawet „pake”, aby było łatwiej wymówić. Podobnie train może być wymawiane „térin” (z wstawioną samogłoską). Te dostosowania sprawiają, że francuski Wybrzeża Kości Słoniowej brzmi nieco płynniej i bardziej sylabicznie. R może być uderzane lub drżące (r), a nie francuskie gardłowe R, w zależności od pochodzenia mówiącego.
Pod względem słownictwa Wybrzeże Kości Słoniowej wniosło wiele slangu do frankofońskiej Afryki. Wiele terminów jest tak rozpowszechnionych, że używają ich także młodzież w Kamerunie czy DR Konga. Kilka przykładów: garba – pierwotnie uliczne jedzenie z Wybrzeża Kości Słoniowej (attieké z tuńczykiem) – w niektórych kontekstach zaczęło oznaczać dowolne tanie jedzenie uliczne. Gnanhi (wymawiane mniej więcej nyan-hee) znaczące „idiota” w Nouchi. Djo (kolega/facet). La go (dziewczyna) na określenie dziewczyny. Nawet słowo go na dziewczynę (z angielskiego „girl”). Choco oznacza osobę zamożną lub pretensjonalną (od chocolat, sugerując kogoś rozpieszczonego). Boucan (dosłownie „raban/hałas”) w użyciu na Wybrzeżu Kości Słoniowej oznacza wystawną imprezę lub zachowanie mające na celu zaimponowanie – faire boucan. I oczywiście samo Nouchi daje nazwę dialektowi ulicznemu (pierwotnie znaczące „nóż”, sugerując coś ostrego/zadziornego).
Jednym uroczym wyrażeniem z Wybrzeża Kości Słoniowej w codziennym francuskim jest „Faut pas fâcher!” (Nie złość się!). Mieszkańcy Wybrzeża Kości Słoniowej w przyjazny sposób wtrącają „faut pas…” (nie trzeba…). Istnieje także tendencja do używania „prendre” (brać) w miejscach, gdzie standardowy francuski użyłby innych czasowników. Np. il a pris malin na „zachował się sprytnie” (dosłownie wziął sprytnie).
Aby zilustrować trzy poziomy francuskiego Wybrzeża Kości Słoniowej, oto przykład z Abidżanu na „Dziewczyna ukradła mi pieniądze”:
- Formalny: La fille m’a subtilisé mon argent. (Doskonały standardowy francuski, być może nieco formalny leksykalnie).
- Potoczny: Fille-là a prend mon l’argent. (Zauważ postnominalne „-là” jak w językach afrykańskich, aby powiedzieć „ta dziewczyna”, oraz niestandardowe a prend zamiast a pris).
- Nouchi: La go a momo mon pia. („Dziewczyna zwędziła mi kasę” w slangu ulicznym; momo = kraść, pia = pieniądze, go = dziewczyna).
Wszystkie trzy znaczą zasadniczo to samo – pokazując zakres francuskiego na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Mówiący może przełączać się między tymi rejestrami w zależności od kontekstu.
Wpływ i podsumowanie: Francuski Wybrzeża Kości Słoniowej ma wpływ w Afryce Zachodniej. Mówi się, że „Français populaire africain” – rodzaj uproszczonego panafrykańskiego francuskiego – jest w dużej mierze inspirowany potocznym francuskim z Wybrzeża Kości Słoniowej, biorąc pod uwagę wpływy kulturowe tego kraju. Dla odwiedzających: jeśli mówisz po francusku, dasz sobie radę. Bądź tylko gotowy na żywą, barwną wersję języka w nieformalnych sytuacjach. A jeśli ktoś nazwie cię *mon ché (skrót od mon cher – „mój drogi”), nie zdziw się; mieszkańcy Wybrzeża Kości Słoniowej są serdeczni w powitaniach, często używając w rozmowie zwrotów takich jak ma chère, mon frère, la famille, nawet wobec nowych znajomych.
Francuski kameruński (🇨🇲 Kamerun)
Historia: Sytuacja językowa Kamerunu jest wyjątkowa. Kraj był kolonizowany przez Niemcy pod koniec 19 wieku, a następnie podzielony między Francję i Wielką Brytanię po I wojnie światowej. W rezultacie współczesny Kamerun ma dwa języki oficjalne: francuski i angielski. Francuski dominuje w około 80% kraju (regiony frankofońskie dawniej pod mandatem francuskim), podczas gdy angielski jest używany w częściach zachodu (dawne strefy brytyjskie). Z ponad 25 milionami ludzi i więcej niż 200 językami lokalnymi, lingua franca w dużej części Kamerunu jest francuski. Francuski kameruński rozwinął się zatem w wielojęzycznym tyglu. Jest pod wpływem nie tylko rdzennych języków afrykańskich, ale także angielskiego (z powodu oficjalnej dwujęzyczności), a nawet kameruńskiego pidżynu angielskiego.
Cechy: W szkołach uczy się standardowego francuskiego, który jest używany w kontekstach formalnych, ale na ulicy Kameruńczycy posługują się bardzo pomysłową odmianą francuskiego. Być może najczęściej omawianym zjawiskiem jest „camfranglais” – zlepek Cameroon + français + anglais. Camfranglais to w zasadzie hybrydowy język miejskiej młodzieży mieszający francuski, angielski, pidgin i lokalne języki afrykańskie. Ściśle rzecz biorąc, nie jest to dialekt francuskiego, lecz żargon, który używa w większości składni francuskiej z silnym przełączaniem kodów. Na przykład: „Tu go où?” (Ty idziesz gdzie?) zamiast francuskiego Tu vas où ?. „On va all back au mboa.” (Wszyscy wrócimy do kraju), gdzie all back pochodzi z angielskiego, a mboa to slang z duala oznaczający „dom”. „Je wanda” zamiast Ça m’étonne („Jestem zdumiony” – wanda pochodzi z nigeryjskiego pidgin „wonder”). „Il fimba à mon cousin” zamiast Il ressemble à mon cousin („Wygląda jak mój kuzyn”, fimba pochodzi z fulani fimban „przypominać”). Jak widać, zdanie może przeskakiwać między słowami francuskimi i niefrancuskimi, ale ogólnie przestrzega gramatyki francuskiej. Camfranglais powstał wśród studentów w latach 1970 i od tego czasu rozprzestrzenił się poprzez muzykę (zwłaszcza makossa i hip-hop) i życie codzienne. Ciągle się rozwija – to w zasadzie nowoczesny slang miejski.
Poza camfranglais nawet bardziej standardowy francuski kameruński ma pewne osobliwości. Istnieje tendencja do częstszego używania nous (my) niż on w pierwszej osobie liczby mnogiej. Niektóre słownictwo: dégrasser w Kamerunie oznacza „zdobyć pieniądze lub kombinować” (nie jest to standardowe znaczenie francuskie). Używają także causer w znaczeniu „rozmawiać” częściej niż tylko „powodować”. Zapożyczenia z lokalnych języków wzbogacają leksykę – np. un njangi to obrotowy klub oszczędnościowy (od lokalnego terminu). Francuski używany w Kamerunie często zawiera bezpośrednie tłumaczenia wyrażeń angielskich lub pidgin ze względu na środowisko dwujęzyczne. Na przykład Kameruńczyk może powiedzieć „Je suis off”, aby znaczyć „jestem po pracy / teraz nie pracuję” (kalka z angielskiego).
Wymowa: Francuski kameruński jest ogólnie sylabiczny (każda sylaba wymawiana wyraźnie). Francuskie R również tutaj może być drżące lub pośrednie. Wpływ tonowy z lokalnych języków oznacza, że wzorce intonacji mogą się różnić – czasami zdania francuskie są wypowiadane z tonalnymi wzniesieniami i opadnięciami przypominającymi, powiedzmy, wzorce językowe basaa lub beti. Ale ogólnie francuski kameruński jest zrozumiały dla innych osób mówiących po francusku, zwłaszcza w środowiskach formalnych. Często to slang i zlokalizowane wyrażenia powodują zamieszanie.
Kamerun nazywano „Afryką w miniaturze” – jego francuski jest podobnie mikrokosmosem globalnego francuskiego, łączącym elementy z różnych języków. Nie zdziw się, jeśli Kameruńczyk powita cię mieszanką francuskiego i angielskiego: „Bonjour, mon frère, how ça va?” – to wszystko część językowej tkaniny. Szczególnie camfranglais jest używany przez młodych ludzi niemal jak tajny kod; jeśli nie znasz tego żargonu, tu ne vas rien comprendre o! (nie zrozumiesz nic, o! to popularny okrzyk pidgin z Afryki Zachodniej).
Francuski algierski (🇩🇿 Algieria)
Historia i status: Algieria ma głęboki i złożony stosunek do języka francuskiego. Sklolonizowana przez Francję w 1830, Algieria była uważana za faktyczną część Francji (nie tylko kolonię) przez 130 lat. Do 1960 około miliona europejskich Francuzów mieszkało w Algerii, a wielu miejscowych kształciło się po francusku. Po niepodległości w 1962 arabski stał się jedynym językiem urzędowym i podjęto wysiłki na rzecz arabizacji edukacji i administracji. Jednak francuski nigdy nie zniknął – pozostał lingua franca szkolnictwa wyższego, nauki i dużej części prasy. Dziś Algieria jest drugim największym krajem francuskojęzycznym na świecie pod względem liczby mówiących (po samej Francji). Choć dokładne dane są różne, około połowa z 45 milionów mieszkańców Algierii zna w pewnym stopniu francuski, a znaczna część jest w pełni francuskojęzyczna. Warto zauważyć, że francuski w Algerii nie ma statusu oficjalnego, ale w praktyce jest wszędzie: uniwersytety uczą po francusku, wiele oficjalnych stron internetowych i dokumentów jest po francusku, a praktycznie wszyscy wykształceni Algierczycy są dwujęzyczni (lub trójjęzyczni z berberyjskim). Francuski jest często pierwszym językiem elity miejskiej i silnym drugim językiem dla ogółu społeczeństwa.
Cechy: Francuski algierski w codziennym użyciu jest silnie naznaczony code-switchingiem z arabskim algierskim (Darija) i w pewnym stopniu berberyjskim. Często słyszy się zdanie rozpoczęte w jednym języku i zakończone w innym. Na przykład: „Je vais à la maktaba pour acheter quelques livres.” Tutaj maktaba to arabskie słowo oznaczające księgarnię, wstawione do zdania francuskiego („Idę do księgarni kupić kilka książek”). Takie mieszanie jest dla Algierczyków płynne. Wiele arabskich zapożyczeń lub dosłownych tłumaczeń pojawia się w potocznym francuskim. Popularny wykrzyknik „wesh” jest dobrym przykładem. Wesh? pochodzi z potocznego arabskiego (jak „co słychać?” lub „hej?”) i jest używany przez algierską młodzież nawet w rozmowie po francusku jako powitanie lub przyciągnięcie czyjejś uwagi. Innym jest „kiffer”, pierwotnie slang, obecnie rozpowszechniony również we Francji, oznaczający „lubić/sprawiać przyjemność” – pochodzi od maghrebskiego arabskiego słowa kif (dosłownie rodzaj przyjemności lub substancji odurzającej). Powiedzenie Je te kiffe („naprawdę cię lubię / mam na twoim punkcie crush”) było pierwotnie północnoafrykańskim slangiem francuskim, który przeniknął do francuskiego europejskiego.
Wymowa: Francuski algierski ma tendencję do charakterystycznego akcentu. Wielu Algierczyków wymawia R jako R toczone lub uderzane (jak „rr”), pod wpływem arabskiego (który ma toczone r) – w przeciwieństwie do francuskiego R języczkowego. Prozodia (rytm) może brzmieć „śródziemnomorsko” – nieco jak południowofrancuskie lub włoskie wpływy – z nieco większym naciskiem na niektóre sylaby i muzyczną intonacją. Na przykład Algierczyk może lekko akcentować końcówkę pytania lub używać tonów wznoszących, których paryżanin by nie użył. Inna cecha: niektóre samogłoski w słowach francuskich mogą być wymawiane z arabskim posmakiem, np. dźwięki u lub rozróżnienie samogłosek krótkich i długich. Ale ogólnie rzecz biorąc, Algierczyk mówiący standardowym francuskim jest zrozumiały; akcent jest po prostu rozpoznawalny.
Użycie: Warto zauważyć, że francuski zajmuje nieco paradoksalną pozycję w Algierii. Z jednej strony jest czasami postrzegany z podejrzliwością (spuścizna kolonializmu – określany przez purystów jako „la langue du colonisateur”). Z drugiej strony jest niezbędny w wielu dziedzinach i przyjmowany pragmatycznie. Dlatego codzienny nieformalny francuski algierski może być poprzetykany dialektalnym arabskim i mówiony bardzo swobodnie, podczas gdy w sytuacjach formalnych (spotkania biznesowe, konferencje akademickie) wykształcony Algierczyk może przejść na bardzo wypolerowany francuski międzynarodowy.
Przykłady: Algierski student może powiedzieć po francusku: „J’ai zhri le cours de maths, c’était facile” – tutaj zhri (czasami pisane j’rai) to forma j’ai rien (nie mam nic) wymawiana z algierskim akcentem, oznaczająca „uznałem lekcję matematyki za łatwą” (dosłownie „nie wyniosłem nic (trudnego) z lekcji matematyki”). Słowo „bled” (pierwotnie francuskie oznaczające „wieś/krajobraz wiejski”) weszło do slangu francuskiego przez mieszkańców Afryki Północnej, oznaczając ojczyznę lub prowincjonalną dziurę (np. Il est parti au bled – wrócił do starego kraju). I oczywiście algierska młodzież mówiąca po francusku może wtrącić wszechobecne „yaa ni” lub „walou” (oznaczające „nic” po arabsku) dla podkreślenia.
Podsumowując, francuski w Algierii jest codzienną rzeczywistością dla milionów, współistniejąc z arabskim w środowisku diglosji. Jeśli mówisz po francusku i odwiedzisz Algier, będziesz mógł szeroko się porozumiewać – tylko nie zdziw się, jeśli ludzie wpadną w arabski w połowie zdania. To wszystko jest częścią językowej tańca. Dla wielu Algierczyków francuski jest praktycznie językiem ojczystym – ale takim, który uczynili wyjątkowo algierskim, łącząc go z innymi swoimi tożsamościami.
Francuski marokański (🇲🇦 Maroko)
Historia i rola: Maroko było francuskim (i hiszpańskim) protektoratem od 1912 do 1956. Po uzyskaniu niepodległości Maroko ogłosiło arabski jedynym językiem urzędowym (a ostatnio także berberyjski/amazigh). Jednak francuski utrzymał silną obecność. Funkcjonuje jako nieoficjalny drugi język, kluczowy w handlu, nauce i szkolnictwie wyższym. Jeśli Algieria jest drugim największym krajem frankofońskim, Maroko nie jest daleko w tyle – około jedna trzecia z 38 milionów mieszkańców Maroka zna francuski. Warto zauważyć, że francuski jest często językiem elit i klas miejskich – wielu wykształconych Marokańczyków jest zasadniczo dwujęzycznych w francuskim i arabskim. Przechadzając się ulicami Casablanki lub Rabatu, usłyszysz francuski wszędzie, choć często przemieszany z arabskim.
Cechy charakterystyczne: Francuski marokański jest bardzo podobny do standardowego francuskiego pod względem struktury i rejestru formalnego. Różnice ujawniają się w mowie nieformalnej i wymowie. Arabski marokański (darija) wpływa na sposób, w jaki francuski jest używany potocznie. Na przykład Marokańczycy mogą zachowywać arabski gardłowy dźwięk „qa” przy wymawianiu francuskich słów z „q” lub twardym „k”. Francuskie R może być dźwiękiem gardłowym jak we Francji lub czasem uderzeniem (w zależności od pochodzenia mówiącego – Marokańczycy, którzy mówią głównie po francusku, użyją francuskiego [ʁ], ci, którzy mówią głównie po arabsku, mogą przenosić arabskie [r]).
Przełączanie kodów jest tak powszechne jak w Algierii. Częstym wzorcem jest zdanie francuskie z arabskim wtrąceniem lub odwrotnie. Np. „Franchement, ma femme elle veut, uhm… walou!” – „Szczerze mówiąc, moja żona chce… no cóż, nic!” Tutaj walou („nic”) to arabski slang często używany w marokańskim francuskim. Marokańskie wyrażenia arabskie, takie jak inshallah (jeśli Bóg pozwoli), hamdulillah (chwała Bogu), b’saha (na zdrowie/smacznego, mówione po posiłku lub gdy ktoś kupuje coś nowego, znaczące „na twoje zdrowie”) często pojawiają się w rozmowie francuskiej.
Istnieją pewne wyjątkowo marokańskie idiomy francuskie, które są w istocie tłumaczeniami z arabskiego. Jeden przykład: Po arabsku marokańsku można powiedzieć „ma-aandi manchouf” na „nie mam twarzy, by (kogoś) zobaczyć”, co znaczy „wstyd mi stanąć przed nimi twarzą w twarz”. W marokańskich kręgach francuskojęzycznych można usłyszeć „Je n’ai pas de visage pour le voir.” To dosłowne tłumaczenie arabskiego idiomu na francuski – rodzimy mówca francuskiego z Paryża mógłby uznać tę konstrukcję za dziwną, ale Marokańczycy ją rozumieją. Inny: „C’est bon, safi” – safi to po arabsku „wystarczy/to wszystko”, i często mówią safi nawet mówiąc po francusku, aby znaczyć „okej, wystarczy/załatwione”.
Osobliwości wymowy: Akcent francuski marokański, dla wprawnego ucha, ma kilka znaków rozpoznawczych. Niektórzy Marokańczycy, na przykład, wymawiają „p” jako „b” (ponieważ arabski tradycyjnie nie miał dźwięku „p”) – choć jest to teraz mniej powszechne wśród wykształconych mówców. Można jeszcze usłyszeć starszych ludzi mówiących *le banane zamiast la panane na la panne (żartobliwy przykład). Także akcent ma tendencję do padania na ostatnią sylabę bardziej jednolicie (jak we francuskim), ale czasem nawet mocniej, ponieważ arabski marokański silnie akcentuje pewne sylaby, więc może wystąpić efekt przeniesienia, sprawiający, że francuski marokański brzmi nieco bardziej staccato lub emfatycznie.
Jedną interesującą cechą w Maroku (i w całym francuskim Maghrebu) jest użycie francuskiego czasu perfect w miejscach, gdzie francuski europejski użyłby czasu teraźniejszego. Na przykład, aby powiedzieć „Mieszkam tu od 5 lat”, francuski we Francji użyłby czasu teraźniejszego: J’habite ici depuis 5 ans. Marokańczycy (tłumacząc bezpośrednio strukturę arabską) mogliby powiedzieć „J’ai habité ici depuis 5 ans.” Jest to uważane za niestandardowe, ale jest powszechne w mowie – odzwierciedlenie tego, jak robi to angielski („I have lived here for 5 years”) i jak arabski może to wyrażać.
Użycie w społeczeństwie: Francuski w Maroku jest językiem biznesu, dyplomacji i wyższej akademii. Uniwersytety prowadzą wiele kursów po francusku (zwłaszcza nauki ścisłe). Ministerstwa rządowe często używają francuskiego wewnętrznie i w dokumentacji (choć oficjalnie muszą używać arabskiego – rzeczywistość czasem się różni). W rezultacie wielu Marokańczyków przełącza poziomy formalności. W domu z rodziną mogą mówić mieszanką dariji i francuskiego. W pracy mogą używać bardziej formalnego francuskiego.
Uwaga porównawcza: Marokańczycy czasem mówią, że ich francuski jest łatwiejszy do zrozumienia niż, powiedzmy, szybki francuski niektórych mieszkańców Afryki Zachodniej. Rzeczywiście, francuski Maghrebu jest ogólnie dość zrozumiały dla Europejczyków. Składnia pozostaje mniej więcej standardowa, a tempo mowy jest umiarkowane. Główne różnice to wstawki leksykalne z arabskiego i pewien akcent. Tak więc podróżny z Francji w Maroku może czuć się językowo swobodniej niż na przykład w Quebecu czy na Wybrzeżu Kości Słoniowej.
Jeśli znajdziesz się w Maroku i mówisz po francusku, bez problemu poradzisz sobie w miastach. Marokańczycy docenią, jeśli przyprawisz swój francuski s’il vous plaît i merci, i z pewnością usłyszysz w odpowiedzi shukran, afak (marokański arabski na „proszę”) lub merci bzef (dziękuję bardzo – bzef znaczy „dużo”). To wspaniała mieszanka języków, która odzwierciedla historię Maroka na skrzyżowaniu cywilizacji.
Francuski tunezyjski (🇹🇳 Tunezja)
Historia i kontekst: Tunezja była pod francuskim protektoratem od 1881 do 1956. Podobnie jak Maroko, wyłoniła się z arabskim jako językiem urzędowym, ale francuski mocno zakorzenił się w administracji i edukacji. Tunezja jest często wymieniana jako kraj bardzo frankofoński – ma mniejszą populację (~12 mln), ale duża jej część mówi po francusku. W 20 wieku tunezyjskie elity kształciły się po francusku, i nawet po polityce arabizacji francuski pozostał dominującym językiem w takich sektorach jak szkolnictwo wyższe, dziedziny techniczne i turystyka. Dziś francuski w Tunezji to silny drugi język: około 63% Tunezyjczyków deklaruje mówienie po francusku. Jest używany codziennie, zwłaszcza w miastach.
Cechy: Francuski tunezyjski nie odbiega tak bardzo od standardowego francuskiego w gramatyce – różnice dotyczą bardziej akcentu i słownictwa. Francuski tunezyjski można postrzegać jako część kontinuum francuskiego Maghrebu. Tunezyjczycy w nieformalnych sytuacjach mieszają dużo dialektu tunezyjskiego arabskiego (Darija) do swojego francuskiego, być może nawet więcej niż w Maroku, ponieważ Tunezja jest dość jednorodna językowo (prawie wszyscy mówią natywnie Darija, z niewielką mniejszością berberyjską na południu). Tak więc typowa rozmowa w Tunisie może być mozaiką: „On se voit demain, inshallah – mala I’ll call you, d’accord?”. Tutaj mala to wyjątkowo tunezyjskie słowo wypełniające (oznaczające „więc/potem”), wrzucane prosto do francuskiego zdania.
Wpływy: Tunezja miała również znaczące wpływy włoskie (przed rządami francuskimi w Tunisie było wielu włoskich mieszkańców). W tunezyjskim francuskim można wychwycić kilka italianizmów. Na przykład ciao jest równie powszechne jak salut na pożegnanie wśród przyjaciół. Niektórzy starsi ludzie, zwłaszcza na wybrzeżu, używają włoskich słów w swoim francuskim. Ale to drobny aspekt; głównym wpływem jest arabski.
Wymowa: Tunezyjczycy mówiący po francusku często mają „lżejszy” francuski akcent w porównaniu z Algierczykami – niektórzy mówią, że jest nieco bliższy francuskiemu europejskiemu w tonie. R może wciąż być nieco wibrujące, ale wielu Tunezyjczyków używa francuskiego [ʁ] w mowie formalnej. Jednym z wyróżników jest wymowa litery „q” lub dźwięku „qa”: Tunezyjczycy mają tendencję do wymawiania francuskiego qu- (jak w qui, quoi) jako twardego [k] (ponieważ ich dialekt arabskiego wymawia qaf jako [q] lub [ɡ], w przeciwieństwie do marokańskiego, który go zmiękcza). Czasem więc quoi może zabrzmieć bardzo wyraźnie. Ponadto, jak inni w Maghrebie, krótkie samogłoski mogą być wymawiane z epentetycznym szwa, jeśli skupiska spółgłosek są trudne: club może brzmieć jak „cul-up”. Ale to niuanse.
Słownictwo: Niektóre francuskie słowa mają lokalny twist znaczeniowy. Na przykład w Tunezji bonjour można używać nawet późnym wieczorem jako ogólnego powitania (gdzie Francuz mógłby przejść na bonsoir). Tunezyjczycy często używają też s’il te plaît w znaczeniu „proszę bardzo” podobnie jak Belgowie (być może z powodu bezpośredniego tłumaczenia arabskiego „itha bess”). Godnym uwagi tunezyjskim zwrotem jest „yatik saha” (właściwie arabski) oznaczający „niech ci to da zdrowie” – często mówiony, gdy daje się komuś coś lub po tym, jak ktoś wyświadczy przysługę. Możesz usłyszeć, jak Tunezyjczyk mówi to w środku francuskiego zdania – „Tiens, j’ai fini les papiers pour toi, yatik saha.”. Są też zabawne kalki: passer une belle journée (spędzić miły dzień) jest standardowe, ale Tunezyjczycy czasami mówią „passer la nuit blanche”, aby oznaczać nieprzespaną noc, co jest bezpośrednim tłumaczeniem arabskiego yisahar. W standardowym francuskim nuit blanche to wyrażenie oznaczające nieprzespaną noc, więc to właściwie się zgadza.
Użycie: Francuski w Tunezji jest często opisywany jako używany z przyzwyczajenia w wielu dziedzinach. Był okres po uzyskaniu niepodległości, kiedy arabski był mocno promowany w administracji, a jednak nawet rządowe strony internetowe w Tunezji mają dziś zazwyczaj wersję francuską. Wykształceni Tunezyjczycy mogą pisać w mediach społecznościowych mieszanką dialektu tunezyjskiego (w piśmie arabskim lub nawet łacińskim) i francuskiego.
Zabawna różnica: Tunezyjczycy (podobnie jak Marokańczycy i Algierczycy) często zwracają się do tłumu lub odbierają telefon, mówiąc „Allô, salam alaikom” lub „bonsoir, asslama” – mieszając francuskie hello i arabskie hello. Asslama (od assalama) to po tunezyjsku „cześć”. Ta ciepła mieszanka jest bardzo tunezyjska.
Podsumowując, francuski tunezyjski jest żywy, ale nie dramatycznie różni się od innych francuskich dialektów Maghrebu. Osoba mówiąca po francusku z Paryża może zauważyć, że Tunezyjczycy mówią po francusku z nieco bardziej „śródziemnomorską” intonacją i z domieszką arabskich zwrotów, ale poza tym całkiem standardowo. Rzeczywiście, system edukacji w Tunezji do niedawna nauczał wielu przedmiotów po francusku, więc wykształcony Tunezyjczyk potrafi mówić bardzo międzynarodowym francuskim, gdy zajdzie taka potrzeba. Jednak między sobą Tunezyjczycy bez wysiłku mieszają i naginają oba języki.
(Uwaga na marginesie: Tunezyjski dialekt arabskiego również zapożyczył wiele francuskich słów – wymiana działa w obie strony. Często można usłyszeć tunezyjskie zdania arabskie wypełnione francuskimi rzeczownikami, odmienianymi po arabsku. Wzajemne przenikanie się francuskiego i tunezyjskiego jest codzienną rzeczywistością, co czyni Tunezję prawdziwie dwujęzycznym środowiskiem.)
Inne regiony frankofońskie i dialekty
Francuski jest prawdziwie globalnym językiem, a opisane powyżej dialekty to tylko wybór. Istnieje wiele innych miejsc, gdzie francuski jest używany jako język ojczysty lub urzędowy, każde z własną historią. W tej sekcji pokrótce przedstawimy kilka kolejnych regionów, aby dopełnić naszą podróż:
Karaiby francuskojęzyczne i Ameryka
Na Karaibach kilka wysp jest frankofońskich. Haiti jest doskonałym przykładem – francuski jest tam językiem urzędowym (obok kreolskiego haitańskiego). Haitańczycy mówią głównie kreolskim jako językiem ojczystym, ale francuski haitański jest używany w administracji, edukacji i mediach. Francuski haitański jest bardzo podobny do standardowego francuskiego; główna zauważalna różnica to subtelna intonacja pod wpływem kreolskiego. Na przykład, osoby mówiące francuskim haitańskim często mają wyraźny, melodyjny akcent – ale wzajemna zrozumiałość z innymi użytkownikami francuskiego nie stanowi problemu. Mieszkaniec metropolii francuskiej może po prostu zauważyć inną melodię w francuskim haitańskim. (Jedna różnica: litera „r” jest zazwyczaj wymawiana jak w standardowym francuskim, nie jest rolująca – francuski haitański brzmi bliżej francuskiego europejskiego niż, powiedzmy, francuski z Quebecu.) Jeśli chodzi o słownictwo, wykształceni Haitańczycy używają międzynarodowych standardów francuskich, choć codzienny rejestr może zapożyczać niektóre słowa kreolskie.
Inne obszary karaibskie: wyspy Martynika, Gwadelupa i Gujana Francuska w Ameryce Południowej są w rzeczywistości departamentami Francji. Zatem francuski używany tam to zasadniczo francuski heksagonalny nauczany przez francuski system szkolny. To powiedziawszy, miejscowi mówią również nieformalnie kreolskim opartym na francuskim. Na przykład na Martynice osoba może przełączać się między francuskim (być może z karaibskim akcentem) a kreolskim antylskim w zależności od kontekstu. Akcent francuskiego na Antylach Francuskich ma pewną muzykalność i kilka unikalnych lokalnych terminów (niektórzy nazywają tę odmianę „français régional des Antilles”). Pozostaje dość blisko standardowego francuskiego z kilkoma osobliwościami w wymowie pod wpływem kreolskiego (jak nieco inna wymowa samogłosek nosowych).
W Gujanie Francuskiej, regionie na północnym wybrzeżu Ameryki Południowej, francuski jest językiem urzędowym i jest używany w szkołach i administracji (jest częścią Francji). Francuski używany w Gujanie ma wpływy kreolskie i wielu rdzennych oraz imigranckich społeczności (to bardzo wieloetniczne miejsce). Ale formalnie jest to standardowy francuski.
Przenosząc się do Ameryki Północnej poza Quebec: w Stanach Zjednoczonych istnieją znaczące społeczności francuskojęzyczne. Na przykład francuski luizjański (często nazywany francuskim kajunskim) jest używany przez niektórych w Luizjanie. Ten dialekt wywodzi się od francuskiego osadników akadyjskich (którzy przybyli z Kanady), a także od francuskiego kolonialnego. Francuski luizjański zachował niektóre stare francuskie słowa i przejął inne z angielskiego i hiszpańskiego. Na przykład mówiący po kajunsku mógłby powiedzieć „J’suis allé à la boutique hier” zamiast „Poszedłem wczoraj do sklepu”, gdzie boutique w kajunskim może oznaczać dowolny sklep (nie tylko eleganckie sklepy jak we Francji). Wymowa jest wyraźnie inna – je może brzmieć jak „juh” lub „shi”, a kadencja jest wyjątkowa. Choć francuski luizjański jest zagrożony (angielski w dużej mierze go wyparł), podejmowane są wysiłki rewitalizacyjne, a ma on status współoficjalny w Luizjanie. Językoznawcy zauważają, że francuski kajunski jest zasadniczo dialektem francuskiego, wzajemnie zrozumiałym ze standardowym francuskim przy odrobinie cierpliwości, choć dla nieprzyzwyczajonych uszu może brzmieć „rustykalnie”. (Ma też pewne różnice gramatyczne – np. częste używanie ça: ça va venir hier oznaczające „to się wydarzyło wczoraj”, dosłownie „to przyszło wczoraj”). Istnieje także francuski nowoangielski w częściach Maine, New Hampshire i Vermont, który jest dość bliski francuskiemu z Quebecu.
Ponadto w niektórych miejscach mówi się językami kreolskimi francuskimi (np. kreolski haitański, kreolski maurytyjski, kreolski seszelski itd.), ale są to odrębne języki pod względem gramatycznym (choć w dużej mierze ze słownictwem francuskim). Nie będziemy zagłębiać się w kreole, ponieważ skupiamy się na dialektach samego francuskiego, ale warto zauważyć, że w wielu regionach (Karaiby, Ocean Indyjski) ludność może mówić w domu kreolem i przełączać się na standardowy francuski w sytuacjach formalnych, skutecznie poruszając się między dwoma „francuskimi” językami.
Afryka (poza omówionymi) i Ocean Indyjski
Omówiliśmy kilka krajów afrykańskich (Senegal, Wybrzeże Kości Słoniowej, Kamerun, Algieria, Maroko, Tunezja), ale francuski w Afryce rozciąga się znacznie dalej. Afryka jest właściwie domem dla większości mówiących po francusku na świecie (około 60% i rosnącej). W Afryce Zachodniej i Środkowej francuski jest językiem oficjalnym w ponad 20 krajach – w tym Mali, Gwinei, Burkina Faso, Nigrze, Togo, Beninie, Demokratycznej Republice Konga (DRK), Republice Konga, Gabonie, Republice Środkowoafrykańskiej, Czadzie i innych. Każdy z tych krajów ma własny lokalny smak francuskiego.
-
W DRK, na przykład, francuski jest językiem oficjalnym, a lingala, suahili, tshiluba i kikongo są językami narodowymi. Francuski kongijski (zwłaszcza w Kinszasie) włącza słowa z lingali. Przykład: „Merci mingi” to powszechny sposób mówienia „dziękuję bardzo” w DRK – merci (francuski), po którym następuje mingi („dużo” w lingali). Widać też wpływy belgijskie (ponieważ DRK była kolonią belgijską): mówią „bic” na długopis (a nawet mają wyrażenie „casser le bic” – dosłownie „złamać długopis” – oznaczające rzucenie szkoły, ponieważ długopisy Bic były wszechobecne w szkole). Wymowa w Kongu może się różnić; na przykład „dix” (dziesięć) może być wymawiane [dzis] z lekkim dźwiękiem dz. Francuski w Kinszasie ma kilka unikalnych cech fonetycznych tego typu (z powodu wpływu języków lokalnych), ale pozostaje zrozumiały. Fascynujące jest to, że Kinszasa jest obecnie największym francuskojęzycznym miastem na świecie, przewyższając Paryż pod względem liczby ludności – przypomnienie o znaczeniu Afryki w sferze frankofońskiej.
-
W Afryce Wschodniej kraje takie jak Madagaskar, Rwanda, Burundi, Dżibuti również używają francuskiego. Francuski na Madagaskarze jest zabarwiony wpływem malgaskim; francuski w Rwandzie i Burundi ma pewne ślady faktu, że wielu mówiących uczyło się go jako drugiego języka (i co ciekawe, po ludobójstwie w Rwandzie wpływy francuskie osłabły na rzecz angielskiego, ale francuski jest nadal używany przez część populacji). Seszele i Mauritius na Oceanie Indyjskim używają francuskiego obok kreolskiego i angielskiego – ich francuski jest bliski standardowi, choć lokalni mieszkańcy często przełączają się między nim a kreolskim.
W Oceanie Indyjskim, Reunion i Majotta są w pełni częścią Francji, więc francuski jest tam językiem ojczystym dla większości ludzi. Francuski z Reunionu ma kilka lokalnych cech – na przykład niektórzy starsi mówcy wymawiają /r/ jako [w], więc rouge (czerwony) może brzmieć jak „wouge”. Ponadto łączenie (liaison) często jest pomijane w nieformalnym francuskim z Reunionu, więc les amis może być wymawiane jako „lé ami” (gdzie standardowy francuski wymawia dźwięk „z” pomiędzy). Są to wpływy lokalnego kreolskiego. Jednak każdy Reunionczyk potrafi także mówić standardowym francuskim (zwłaszcza w sytuacjach formalnych), ponieważ jest on w pełni zintegrowany z Republiką Francuską.
Mauritius i Seszele: Mają kreole wywodzące się z francuskiego (morisyen i seselwa), którymi mówi większość ludzi, ale sam francuski jest również używany i rozumiany przez znaczną część społeczeństwa. Francuski używany tam może brzmieć nieco staroświecko dla Europejczyków (być może dlatego, że niektóre wyrażenia zamarły w epoce kolonialnej). Na przykład Mauritiusczycy mogą nadal swobodnie używać mademoiselle w odniesieniu do młodej kobiety (podczas gdy we Francji jest to obecnie rzadziej używane). Mogą powiedzieć la monnaie w znaczeniu „drobne (monety)” jak we Francji, ale także ti-l’argent (małe pieniądze) w kreolu. Jest to mieszanka.
W Afryce Północnej, poza Algierią/Marokiem/Tunezją, Mauretania również używa francuskiego (choć głównym językiem jest arabski). Co ciekawe, Egipt w przeszłości miał francuski jako język prestiżowy w 19 wieku i na początku 20 wieku wśród elit – dziś już nie tak bardzo, choć wielu wykształconych Egipcjan zna trochę francuski.
Azja i Pacyfik
Azja: Dziedzictwo francuskiego w Azji jest w większości związane z dawnymi francuskimi Indochinami. Wietnam, Laos, Kambodża mają społeczności francuskojęzyczne. W czasach kolonialnych francuski był językiem administracji i edukacji dla elit. Po uzyskaniu niepodległości (w połowie 20 wieku) i późniejszych wydarzeniach historycznych francuski wycofał się z codziennego użycia w tych krajach, przyćmiony przez języki lokalne i angielski/rosyjski. Jednak Kambodża i Laos nadal używają francuskiego w niektórych oficjalnych funkcjach i jako drugiego języka. W Laosie francuski pozostaje językiem dyplomatycznym, a znacząca mniejszość (zwłaszcza starsze pokolenie i osoby wykształcone) mówi nim – francuski nigdy nie został tam całkowicie wyparty. W Wietnamie użycie francuskiego gwałtownie spadło po 1970 latach, ale nastąpiło niewielkie odrodzenie zainteresowania. Być może 5% Wietnamczyków (często starszych lub w某些 zawodach) posiada biegłość. Francuski używany historycznie w Indochinach miał pewien lokalny koloryt: np. stary wietnamski francuski miał słownictwo dotyczące lokalnych realiów (jak madame często używane w odniesieniu do każdej zamężnej kobiety, nawet w kontekście wietnamskim, czy pewne terminy dotyczące jedzenia/roślin były zapożyczone). Dziś młodsze pokolenie w tych krajach może uczyć się francuskiego jako języka obcego w szkole, ale angielski jest często bardziej popularny.
Specjalne wyróżnienie: Liban na Bliskim Wschodzie. Liban był pod mandatem francuskim po I wojnie światowej do 1943. Francuski stał się tak zakorzeniony, że nawet dziś wielu Libańczyków mówi płynnie po francusku, a w Bejrucie powszechne jest trójjęzyczne przełączanie między arabskim, francuskim i angielskim. Libański francuski niewiele różni się od standardowego francuskiego, z wyjątkiem akcentu (mówcy libańscy mają słyszalny akcent lewantyński) i niektórych dosłownych tłumaczeń z arabskiego w idiomach. Na przykład Libańczyk może powiedzieć „Ça fait un hoooour!” naśladując arabską przesadę dla „to wieki” (przeciągając słowo). Ale w dużej mierze jest to standard – Liban przez długi czas miał francuski jako język oficjalny (do 1941) i klasa wykształcona go utrzymuje. Libańskie media często używają francuskiego; nawet hymn narodowy został pierwotnie napisany po francusku. Tak więc Liban pozostaje frankofońską twierdzą na Bliskim Wschodzie.
Pacyfik: Mamy trzy terytoria francuskie na Pacyfiku warte uwagi: Polinezja Francuska, Nowa Kaledonia i Wallis i Futuna. W tych miejscach francuski jest językiem urzędowym i powszechnie używanym, ale współistnieje z językami polinezyjskimi lub melanezyjskimi.
-
Polinezja Francuska (Tahiti i okoliczne archipelagi) – francuski jest językiem urzędowym i mówi nim większość (jako pierwszy lub drugi język). Co ciekawe, w Tahiti wykształciła się odrębna ludowa forma francuskiego, często nazywana francuskim tahitańskim. Powstała ona w wyniku kontaktu rodzimych użytkowników języka tahitańskiego z francuskim. Jest to kontinuum od prawie standardowego francuskiego do francuskiego silnie zabarwionego tahitańskim. Niektóre cechy: opuszczanie rodzajników, używanie tahitańskich słów, uproszczona koniugacja. Na przykład użytkownik francuskiego tahitańskiego mógłby powiedzieć „To’u mère i travailler” (mieszanka francuskiego ma mère travaille i struktury tahitańskiej). Fonologicznie tahitański ma tylko 10 spółgłosek, więc użytkownicy francuskiego tahitańskiego mają tendencję do uproszczonej wymowy francuskich słów – np. très może brzmieć jak téresi z dodatkowymi samogłoskami. Również zwarcie krtaniowe powszechne w językach polinezyjskich może przenikać do wymowy francuskiej. Według badania językoznawczyni Susan Love, francuski tahitański istotnie ma stałe cechy odróżniające go od standardowego francuskiego, w leksyce, dźwiękach, a nawet szyku wyrazów. Jednak ponieważ Polinezja Francuska jest systemem edukacyjnym podlegającym Francji, ludzie uczą się także standardowego francuskiego. Tak więc miejscowi często władają zarówno potocznym francuskim o tahitańskim zabarwieniu, jak i formalnym francuskim. Jest to bardzo podobne do kontinuum kreolskiego, choć francuski tahitański nie jest kreolem per se (ponieważ francuski i tahitański są używane obok siebie). Ciekawostką jest to, że niektórzy użytkownicy francuskiego tahitańskiego używają ia (z tahitańskiego) jako partykuły w sposób, w jaki francuski tego nie robi – na przykład rozpoczynając niektóre wypowiedzi od ia ora na (cześć) lub ia w znaczeniu „oby...” w życzeniach. W każdym razie, jeśli odwiedzisz Bora Bora lub Tahiti, możesz mówić po francusku i zostać zrozumianym; wiedz tylko, że między sobą miejscowi mogą mówić francuskim bogato wymieszanym z tahitańskimi idiomami i akcentem.
-
Nowa Kaledonia (terytorium francuskie w Melanezji) – francuski jest obecnie językiem ojczystym większości populacji (zwłaszcza osób pochodzenia europejskiego lub mieszanego, zwanych Caldoches). Jest to również drugi język dla rdzennej ludności Kanaków (którzy mają własne języki austronezyjskie). Francuski nowokaledoński to zasadniczo standardowy francuski z pewnym lokalnym słownictwem (jak nakamal na bar kava itp.) i nieco przestarzałymi lub potocznymi terminami przeniesionymi z francuskiego z 19 wieku (ponieważ kolonia została założona jako kolonia karna w 1850). Jednym godnym uwagi słowem jest „le bang” oznaczające parasol w Kaledonii (od słowa z lokalnego języka). Wymowa: niektórzy Kaledończycy mają akcent podobny do francuskiego pod wpływem australijskiego angielskiego (ze względu na bliskość i wzorce intonacyjne). Ale ogólnie rzecz biorąc, Francuz w Numei nie odczułby dużej bariery językowej.
-
Vanuatu – już nie terytorium francuskie, ale warto zauważyć: Vanuatu (dawniej Nowe Hebrydy) ma francuski jako jeden ze swoich języków urzędowych (obok angielskiego i bislama). Tam część populacji, zwłaszcza na niektórych wyspach, mówi po francusku jako języku ojczystym lub biegle. Ich francuski może mieć lekki austronezyjski akcent lub archaizmy, ale w większości jest standardowy.
Podsumowując, poza tymi miejscami francuski jest obecny również w enklawach, takich jak dialekty regionalne Quebecu (jak francuski akadyjski w regionie Maritimes), Wyspy Normandzkie (francuski prawniczy Jersey jest używany w sądach na Jersey), a nawet enklawy w Ameryce Południowej (np. niektórzy starsi ludzie w argentyńskiej prowincji Santa Fe mówią francuskim z epoki napoleońskiej z nieudanej kolonii!). Każda odmiana – czy to śpiewny francuski szwajcarski, rubaszny francuski cajuński, afrykanizowany francuski kameruński, czy kreolizowany francuski tahitański – ukazuje zdolność adaptacji francuskiego.
Francuski może mieć jeden standard pisany, ale jak widzieliśmy, jego rzeczywistość mówiona jest bogata i wieloaspektowa. Od Paryża po Port-au-Prince, od Montrealu po Marrakesz, francuski łączy różnorodne ludy, jednocześnie wchłaniając lokalne kolory. Ta globalna podróż języka francuskiego trwa – szczególnie w Afryce francuski ewoluuje w czasie rzeczywistym, a slang takie jak s’enjailler czy il est djoss (jest twardy, iworyjski slang) stają się nowymi normami. Daleki od bycia własnością jakiegokolwiek narodu, francuski dziś „należy” do wszystkich swoich użytkowników na całym świecie, każda społeczność kształtuje go według swoich wzorców myślowych i kultury. C’est la vie d’une langue vivante – takie jest życie żywego języka. Akceptowanie tych dialektów i różnic nie tylko pomaga w komunikacji, ale także oferuje fascynujący wgląd w lokalne historie i światopoglądy, dowodząc, że francuski naprawdę jest językiem globalnym o wielu głosach.
Dalsza lektura i źródła
-
Organisation internationale de la Francophonie (OIF). "La langue française dans le monde 2022" (PDF)
-
Laoret Translation. "Canadian French vs. French: Key Differences You Need to Know" (Wpis na blogu)
-
Lingoda. "Swiss French vs Belgian French – What Are the Differences?" (Artykuł)
-
Français de nos régions. "Le midi, vous déjeunez ou vous dînez ?" (Artykuł)
-
Wikipedia. "Natel" – szwajcarsko-francuski termin na telefon komórkowy (Strona)
-
Duolingo Blog. "A Tour of French Dialects Around the World" (Wpis na blogu)
-
Wikipedia. "Nouchi (langue)" – iworyjski miejski slang francuski (Strona)
-
University of Oxford – Adventures on the Bookshelf. "Wesh is the Word" (Artykuł)
-
NYU Compass. "You Say Oui, I Say Waaw: The Linguistic Politics of Dakar" (Artykuł)
-
Bauer, A. "Tahitian French: The Vernacular French of the Society Islands" (praca badawcza ANU)
